Fundacja STAK a polska fundacja rodzinna: co łączy holenderską strukturę z kwitami depozytowymi

Holenderska fundacja STAK (Stichting Administratiekantoor) od lat służy zamożnym rodzinom do oddzielenia własności ekonomicznej majątku od prawa do zarządzania nim. Coraz częściej pojawia się jednak pytanie, czy podobny efekt da się dziś osiągnąć w Polsce, za pomocą polskiej fundacji rodzinnej i instrumentu, który z fundacją STAK łączy więcej, niż mogłoby się wydawać: kwitów depozytowych. Poniżej wyjaśniam, na czym polega mechanizm STAK, czym są kwity depozytowe i jak oba te zagadnienia spotykają się na gruncie polskich przepisów podatkowych.

Czym jest fundacja STAK i jak działa mechanizm rozdzielenia własności

STAK to instytucja prawa holenderskiego z osobowością prawną, wywodząca się z anglosaskiego trustu, ale, w odróżnieniu od trustu, stanowiąca odrębny byt prawny. Jej istotą jest rozdzielenie dwóch rzeczy, które w typowej spółce są ze sobą złączone:

• prawa do zysku – pozostaje przy fundatorze i beneficjentach,
• prawa do zarządzania i kontroli (w tym prawa głosu w spółkach zależnych) – pozostaje przy samej fundacji.

Mechanizm wygląda tak: fundator wnosi do STAK aktywa, najczęściej udziały lub akcje spółek operacyjnych. STAK staje się ich formalno-prawnym właścicielem i to ona wykonuje prawo głosu. W zamian fundator oraz wskazani przez niego beneficjenci otrzymują certyfikaty, które uprawniają ich do zysku wypracowanego przez majątek fundacji, ale nie dają żadnego wpływu na decyzje samej fundacji.

Dlaczego zamożne rodziny wybierają STAK

Praktyka pokazuje trzy powtarzające się motywacje:

1. Zachowanie ekonomicznej własności aktywów – certyfikaty pozwalają oswoić obawę przed „wyzbyciem się” majątku na rzecz fundacji.
2. Ochrona prywatności – w rejestrach publicznych figuruje STAK, a nie poszczególni członkowie rodziny.
3. Konsolidacja majątku bez oddawania kontroli – możliwość włączenia w partycypację w zyskach szerszego grona (także pracowników) bez przyznawania im głosu w sprawach fundacji.

Skala zjawiska w samej Holandii jest znacząca, w rejestrze handlowym figuruje ponad 33 tysiące takich podmiotów, od niewielkich fundacji rodzinnych po rozwiązania stosowane przez duże firmy, jak choćby fundusz emerytalny Heinekena oparty właśnie o STAK.

Kwity depozytowe – instrument, który łączy STAK z polskim rynkiem kapitałowym

Certyfikaty wydawane przez STAK są koncepcyjnie bliskie instytucji znanej polskiemu prawu rynku kapitałowego – kwitom depozytowym. Zgodnie z art. 3 pkt 30 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, kwit depozytowy to papier wartościowy wyemitowany przez instytucję finansową z siedzibą w państwie członkowskim UE lub innym państwie OECD, który inkorporuje:

• prawo do zamiany na określone papiery wartościowe (najczęściej akcje) we wskazanej proporcji,
• przejście na właściciela praw majątkowych stanowiących pożytki z papierów wartościowych (czyli np. prawa do dywidendy),
• w przypadku akcji – możliwość wydania emitentowi wiążącej dyspozycji co do sposobu głosowania na walnym zgromadzeniu.

Innymi słowy: kwit depozytowy ucieleśnia prawa do papierów wartościowych spółki zagranicznej, umożliwiając inwestorowi krajowemu (i odwrotnie) łatwiejsze uzyskanie praw majątkowych i korporacyjnych bez bezpośredniego nabywania zagranicznych akcji. Jeden kwit depozytowy może odpowiadać jednej akcji lub większej ich liczbie, proporcja wynika zwykle ze stosunku ceny emisyjnej akcji do ceny emisyjnej kwitu.

To podobieństwo konstrukcyjne, oddzielenie prawa do pożytków ekonomicznych od pełni uprawnień korporacyjnych, sprawia, że kwity depozytowe i certyfikaty STAK bywają rozpatrywane w podobnej logice podatkowej, mimo że formalnie są odrębnymi instytucjami.

Kwity depozytowe a polska fundacja rodzinna, co mówią przepisy i interpretacje

To właśnie tutaj STAK, kwity depozytowe i polska fundacja rodzinna spotykają się w praktyce doradczej.

Fundacja rodzinna może nabywać i zbywać papiery wartościowe

Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o fundacji rodzinnej, fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą w zakresie przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych i podmiotów o podobnym charakterze, a także uczestnictwa w nich. Nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, w tym kwitów depozytowych, obligacji czy certyfikatów inwestycyjnych, mieści się w zakresie dozwolonej działalności gospodarczej fundacji rodzinnej.

Ma to bezpośrednie przełożenie na zwolnienie z CIT: dochody fundacji rodzinnej z tego rodzaju działalności co do zasady korzystają ze zwolnienia na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT, o ile nie ziszczą się okoliczności wskazane w art. 6 ust. 9 tej ustawy (utrata prawa do zwolnienia).

Kiedy fiskus patrzy nieufnie – sztuczność struktury i powiązania

Sądy administracyjne wyraźnie zaznaczają, że kluczowe znaczenie ma brak powiązań między fundacją rodzinną a emitentem instrumentu finansowego. Jak wskazał WSA w Poznaniu, jeśli emitent obligacji nabywanych przez fundację rodzinną jest podmiotem niepowiązanym, nie występuje ryzyko instrumentalnego, sztucznego przekształcania zysków spółki powiązanej w zwolnione z podatku świadczenie wypłacane przez fundację. Innymi słowy: fundacja rodzinna nie może służyć do „opakowania” zysku spółki kontrolowanej przez tę samą rodzinę w formę korzystającą ze zwolnienia, to właśnie ten schemat organy podatkowe traktują jako potencjalne unikanie opodatkowania.

Ten sam problem, tylko silniej, dotyczy STAK. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej w ostatnich latach zwykł odmawiać wydawania interpretacji indywidualnych w sprawach wykorzystania STAK w procesach inwestycyjnych, otwarcie sygnalizując, że dostrzega w tej konstrukcji formę obejścia przepisów podatkowych, zwłaszcza odkąd w Polsce funkcjonuje własna fundacja rodzinna, będąca ustawowo uregulowaną odpowiedzią na te same potrzeby sukcesyjne.

Kwity depozytowe w orzecznictwie – co pokazują sprawy sądowe

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wielokrotnie rozstrzygał spory dotyczące programów motywacyjnych opartych o kwity depozytowe (m.in. sygn. I SA/Po 800/24 i I SA/Po 801/24). Z tych orzeczeń płyną dwa wnioski istotne również dla planowania z użyciem fundacji rodzinnej:

• nabycie kwitów depozytowych po cenie niższej niż rynkowa generuje przychód podlegający opodatkowaniu już w momencie nabycia, a nie dopiero przy ich zbyciu, chyba że program spełnia ustawowe warunki „programu motywacyjnego” utworzonego przez spółkę akcyjną;
• wypłaty z tytułu posiadania kwitów depozytowych oraz ich zbycie generują odrębny przychód z kapitałów pieniężnych.

Te same zasady kwalifikacji, moment powstania przychodu, źródło przychodu, ryzyko podwójnego opodatkowania przy braku odpowiedniej struktury, mają znaczenie także wtedy, gdy to fundacja rodzinna jest stroną nabywającą lub wypłacającą świadczenia oparte na papierach wartościowych zbliżonych do kwitów depozytowych.

STAK czy polska fundacja rodzinna – na czym polega realna różnica

Polska fundacja rodzinna, funkcjonująca od 22 maja 2023 r., jest konstrukcyjnie zbliżona do STAK, ale różni się w jednym kluczowym punkcie: obowiązku dystrybucji zysku.

STAK musi dystrybuować cały zysk otrzymany od spółek operacyjnych do posiadaczy certyfikatów, zgodnie ze statutem, co wymusza takie zaprojektowanie struktury korporacyjnej, by do fundacji trafiała tylko ta część zysku, która faktycznie ma zostać podzielona, a reszta była reinwestowana na poziomie spółek operacyjnych.

Polska fundacja rodzinna nie ma takiego automatyzmu, to statut fundacji, a nie ustawa, decyduje, czy i kiedy zysk trafia do beneficjentów. Daje to większą elastyczność w zarządzaniu i pomnażaniu majątku, ale jednocześnie nie zapewnia tak ostrego rozdziału własności ekonomicznej od uprawnień korporacyjnych, jaki oferuje STAK.

Podsumowanie: o czym warto pamiętać przed wyborem struktury

Zarówno STAK, jak i polska fundacja rodzinna pozwalają oddzielić zarządzanie majątkiem od praw do zysku, a oba rozwiązania mogą, w określonych warunkach, wykorzystywać papiery wartościowe takie jak kwity depozytowe czy obligacje do budowy struktury sukcesyjnej. Różnica leży w szczegółach:

• STAK narzuca obowiązek pełnej dystrybucji zysku i ma bogate, ale zmieniające się w czasie orzecznictwo podatkowe w Polsce, a Dyrektor KIS bywa niechętny wydawaniu interpretacji w tym zakresie.
• Polska fundacja rodzinna daje elastyczność statutową, ale zwolnienie podatkowe z tytułu obrotu papierami wartościowymi (w tym kwitami depozytowymi) jest warunkowe, wymaga braku powiązań z emitentem i braku cech sztuczności transakcji.

Przed wdrożeniem którejkolwiek ze struktur warto mieć własne zabezpieczenie prawne i podatkowe, dopasowane do konkretnego stanu faktycznego.